Οι γκρίζοι υφαλοκαρχαρίες περιπολούν αθόρυβα στον κοραλλιογενή ύφαλο, καθώς ψάχνουν για ψάρια. Τα ογκώδη αυτά αρπακτικά γλιστρούν με κομψότητα στα κρυστάλλινα νερά, ενώ οι απειλητικές τους σιλουέτες ρίχνουν σκοτεινές σκιές στα παράξενα κοράλλια. Επί εκατομμύρια χρόνια, η φύση υπήρξε σχολαστική με τις λεπτομέρειες όταν δημιουργούσε αυτές τις αεροδυναμικές κυνηγετικές μηχανές, αλλά μέσα στην πολύχρωμη ομορφιά του κοραλλιογενούς υφάλου, τα μεγάλα αυτά πλάσματα παραπέμπουν σε μια υπερβολική επίδειξη δύναμης, συγκριτικά με τις διάσπαρτες ομάδες των παρδαλών πεταλουδόψαρων.
Όταν όμως οι δύτες πλησιάζουν τον ύφαλο, οι καρχαρίες χάνουν ξαφνικά το ενδιαφέρον τους για τα ψάρια και κατευθύνονται προς τους νεοφερμένους. Οι καρχαρίες του Ύφαλου Kingman (Kingman Reef) δεν έχουν ξαναδεί ανθρώπους, γι’ αυτό και η παρουσία τους δεν τους φοβίζει. Απλώς είναι περίεργοι.
Το παιδικό όνειρο εκπληρώνεται
Πολλά χρόνια περίμενε ο υδροβιολόγος Enric Sala –από το Ωκεανογραφικό Ίδρυμα Scripps του Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνιας– μέχρι να αντικρίσει αυτό το υπέροχο θέαμα. Από μικρό παιδί, όταν παρακολουθούσε τα εκπληκτικά ντοκιμαντέρ του Ζακ Κουστώ για τις θάλασσες του κόσμου, και αργότερα, όταν έκανε καταδύσεις έξω από την Costa Brava στις ανατολικές ακτές της Ισπανίας, ονειρευόταν να εξερευνήσει κάποτε έναν παρθένο κοραλλιογενή ύφαλο. Τις τελευταίες δεκαετίες, όμως, οι περισσότεροι από αυτούς επλήγησαν ή και καταστράφηκαν ολοκληρωτικά από την υπεραλίευση, την υπερθέρμανση του πλανήτη και την οξίνιση των ωκεανών. Δυστυχώς, ο μαγικός κόσμος του Ζακ Κουστώ είναι σήμερα μια ανάμνηση. Ένας από τους ελάχιστους παρθένους κοραλλιογενείς υφάλους που έχουν απομείνει είναι o Ύφαλος Kingman, που βρίσκεται περίπου 930 μίλια νότια της Χαβάης.
Ατόλη ανακαλύφθηκε μόλις το 1789
Ο Ύφαλος Kingman είναι μια ακατοίκητη ατόλη μήκους 16 χιλιομέτρων. Περιβάλλεται από κρυστάλλινα νερά και είναι το «μαργαριτάρι» μιας μεγάλης σειράς από ατόλες, που όλες μαζί αποτελούν το νησιωτικό σύμπλεγμα Line. Η ατόλη είναι τόσο απομονωμένη γεωγραφικά, που στη Δύση έγινε γνωστή μόλις το 1789, όταν ο Αμερικανός πλοίαρχος Edmund Fanning πέρασε με το πλοίο του από την περιοχή. Σήμερα, ο Ύφαλος Kingman ανήκει στις ΗΠΑ και, μαζί με τη θάλασσα που τον περιβάλλει, έχει χαρακτηριστεί προστατευόμενη περιοχή.
Το υψηλότερο σημείο της ατόλης δεν ξεπερνά το ένα μέτρο πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Η ατόλη αποτελεί σημαντικό βιότοπο για τα θαλασσοπούλια, αλλά ο πραγματικός θησαυρός κρύβεται κάτω από την αστραφτερή επιφάνεια του νερού. Ένας από τους πρωταρχικούς στόχους της αποστολής ήταν η χαρτογράφηση της βιολογικής δομής ενός κοραλλιογενούς υφάλου που έχει παραμείνει ανέγγιχτος από ανθρώπινες δραστηριότητες – και ο Ύφαλος Kingman δεν απογοήτευσε τους ερευνητές. Αποδείχθηκε ότι πρόκειται για ένα βιολογικό παράδεισο.
Ένα ταξίδι στο παρελθόν των κοραλλιογενών υφάλων
Ο Ύφαλος Kingman είναι μια βιολογική χρονοκάψουλα, που ταξίδεψε την αποστολή πίσω στο χρόνο και άνοιξε στους βιολόγους ένα παράθυρο με θέα σε έναν κόσμο που υπήρχε πριν ο άνθρωπος αρχίσει να καταστρέφει τα εκπληκτικά αυτά οικοσυστήματα. Σήμερα, οι κοραλλιογενείς ύφαλοι γύρω από το Kingman Reef είναι από τα λίγα μέρη στον κόσμο όπου οι βιολόγοι μπορούν να μελετήσουν την αρχική βιολογική δομή των κοραλλιογενών υφάλων.
Το μεγάλο πλήθος των καρχαριών γύρω από τον Ύφαλο Kingman αποκάλυψε ένα βασικό χαρακτηριστικό των παρθένων κοραλλιογενών υφάλων της προϊστορίας: έσφυζαν από μεγάλα αρπακτικά. Σε κατεστραμμένους κοραλλιογενείς υφάλους στην Καραϊβική, τη νοτιοανατολική Ασία και άλλα μέρη, οι μεγαλόσωμοι καρχαρίες, οι ροφοί, τα κοκκινόψαρα και τα άλλα αρπακτικά έχουν αρχίσει με τον καιρό να σπανίζουν.
Ο Enric Sala συγκέντρωσε μια μεγάλη ομάδα ειδικών, έτσι ώστε η αποστολή να καλύπτει όλες τις σημαντικές ομάδες οργανισμών, από τους ιούς και τα βακτήρια, τους εδραίους οργανισμούς των υφάλων και τα μικρά ψάρια, μέχρι τις θαλάσσιες χελώνες και τους καρχαρίες. Η αποστολή συνέλεξε δεδομένα από μια σχεδόν πλήρη γκάμα κοραλλιογενών υφάλων, από παρθένους μέχρι εντελώς κατεστραμμένους. Αυτά τα δεδομένα αποκάλυψαν πόσο σημαντικά είναι τα μεγάλα θαλάσσια αρπακτικά για την οικολογική δομή των κοραλλιογενών υφάλων και για τις δυνατότητες ανάκαμψής τους μετά από καταστροφές, όπως είναι οι τυφώνες, οι κλιματικές αλλαγές και η υπεραλίευση. Χωρίς την παρουσία μεγάλων αρπακτικών, οι κοραλλιογενείς ύφαλοι χάνουν την οικολογική τους ισορροπία και απειλούνται με κατάρρευση, καθώς προκαλείται πληθυσμιακή έκρηξη σε άλλες ομάδες θαλάσσιων ζώων.
Η περιορισμένη παρουσία αρπακτικών είναι ό,τι καλύτερο για τα μικρά ψάρια, τις γαρίδες και τους αχινούς, που τρώνε τα κοράλλια. Σε υγιείς κοραλλιογενείς υφάλους, τα ζώα αυτά είναι εκτεθειμένα στην «τρομοκρατία» των αρπακτικών και ο πληθυσμός τους ελέγχεται αποτελεσματικά. Όταν, λόγω της υπεραλίευσης, αφανίζονται οι καρχαρίες, αρχίζει η παρακμή του οικοσυστήματος, η οποία επιδεινώνεται γοργά και από άλλα προβλήματα, ανθρώπινης υπαιτιότητας.
Τα κοράλλια είναι εξαρτημένα από μικροσκοπικά φύκη, τα οποία πεθαίνουν όταν το νερό ρυπαίνεται και θολώνει, ή όταν η θερμοκρασία της θάλασσας ανεβαίνει ακόμη και κατά ένα βαθμό. Η οικολογική κατάρρευση ολοκληρώνεται όταν οι υπέροχοι κοραλλιογενείς ύφαλοι έχουν μετατραπεί σε «μονοκαλλιέργειες» φυκών, σε πετρώδεις «ερήμους» ή σε βλεννώδη «χαλιά» από φύκη και βακτήρια, χωρίς μεγαλύτερα ζώα.
