Σε μια εκτενή και αποκαλυπτική παρέμβαση προχώρησε ο Βουλευτής Ροδόπης της Νέας Δημοκρατίας και πρώην Υφυπουργός Εξωτερικών, Ευριπίδης Στυλιανίδης, κατά τη διάρκεια διεθνούς συνεδρίου διεθνολόγων στην Κύπρο.
Ο κ. Στυλιανίδης, μιλώντας στο συνέδριο που οργάνωσε ο Καθηγητής Στέλιος Περράκης, παρουσία του Αρχιεπισκόπου Κύπρου και κυβερνητικών εκπροσώπων, επέλεξε να καταθέσει μια «βιωματική προσέγγιση», αποκαλύπτοντας άγνωστες πτυχές από την περίοδο των διαπραγματεύσεων του Σχεδίου Ανάν το 2004.
Ο Βουλευτής Ροδόπης αναφέρθηκε διεξοδικά στον διπλωματικό μαραθώνιο της περιόδου, περιγράφοντας το κλίμα στο Υπουργείο Εξωτερικών υπό τον Πέτρο Μολυβιάτη, αλλά και τα παρασκήνια διεθνών συναντήσεων στις Βρυξέλλες. Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η αναφορά του σε προσωπικά περιστατικά με τον ειδικό μεσολαβητή του ΟΗΕ, Αλβάρο ντε Σότο, καθώς και τον τότε Επίτροπο Εξωτερικών της Ε.Ε., Γκίντερ Φερχόιγκεν, αναδεικνύοντας τις πιέσεις που ασκήθηκαν στην ελληνική και κυπριακή πλευρά.
Κορύφωση της ομιλίας του αποτέλεσε η συνάντησή του με τον τότε Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Τάσσο Παπαδόπουλο. Ο κ. Στυλιανίδης μετέφερε τα συγκινητικά λόγια του εκλιπόντος ηγέτη, ο οποίος λίγο πριν το ιστορικό δημοψήφισμα είχε εκφράσει την αδιαπραγμάτευτη θέση του για τη διατήρηση της κρατικής οντότητας της Κύπρου. Κλείνοντας, ο Βουλευτής Ροδόπης κατέθεσε τη δική του πρόταση για το μέλλον, τονίζοντας ότι η μόνη ρεαλιστική και δίκαιη διέξοδος είναι η πλήρης εφαρμογή του ευρωπαϊκού κεκτημένου σε μια επανενωμένη Κύπρο.
Συγκεκριμένα τόνισε:
«Θα μου επιτρέψετε μια βιωματική προσέγγιση του θέματος, η οποία πιστεύω ότι μπορεί να συνεισφέρει ενδεχομένως και μια χρήσιμη κατάθεση για τον ιστορικό του μέλλοντος.
Η πολιτική μου σταδιοδρομία ως μέλους, όχι της Νομοθετικής αλλά της Εκτελεστικής εξουσίας, ξεκινά από το Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας το 2004-2007. Ήμουν το νεότερο μέλος της Κυβέρνησης του Κώστα Καραμανλή, δίπλα στον γηραιότερο και εμπειρότατο Υπουργό, τον αείμνηστο Πρέσβη Πέτρο Μολυβιάτη, ο οποίος κουβαλούσε συμπυκνωμένη την εμπειρία και τη σοφία άσκησης εξωτερικής πολιτικής και διπλωματίας από την εποχή του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Το πρώτο καυτό θέμα που συναντήσαμε μπροστά μας μόλις ορκιστήκαμε και παραλάβαμε ήταν το Σχέδιο Ανάν.
Θυμάμαι ότι μας συγκέντρωσε όλους στο γραφείο του, Υφυπουργούς και υπηρεσιακή ηγεσία. Λίγο αργότερα άνοιξε η πόρτα και ένα τροχήλατο καρότσι έφερε μερικούς τεράστιους τόμους με χιλιάδες σελίδες. Τους μοίρασε ανά τόμο στους αρμόδιους διευθυντές, με την εντολή καθένας να μελετήσει τις σελίδες – κεφάλαια που τον αφορούν με το επιτελείο του και να επιστρέψει με συγκεκριμένες παρατηρήσεις και προτάσεις σε λίγες ώρες.
Εμάς, την πολιτική ηγεσία μας συγκέντρωσε γύρω του. Πήρε την Επιτομή- περίληψη του κειμένου και μας είπε : “Κύριοι, αυτό είναι το Σχέδιο Ανάν – Χάνεϊ…(sic). Σε λίγες ώρες το πρωθυπουργικό αεροπλάνο αναχωρεί για τις διαπραγματεύσεις. Από τις επισημάνσεις μας εξαρτάται η μοίρα της Μεγαλονήσου μας… Κάντε γρήγορα το καθήκον σας”.
Στη συνέχεια διέτρεξε ο ίδιος την Επιτομή διαγωνίως και με ένα κόκκινο στυλό σημείωσε τα πέντε – έξι πιο κρίσιμα σημεία. Το έμπειρο μάτι του γηραιού διπλωμάτη είχε πετύχει με τη μία την καρδιά του ζητήματος.
Το προηγούμενο διάστημα έτρεχαν οι διαπραγματεύσεις για την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση και η Τουρκία είχε διαμηνύσει ότι ένταξη χωρίς λύση σημαίνει CASUS BELLI για την Κύπρο. Η ένταξη είχε προλάβει να ολοκληρωθεί πριν την τελική διαπραγμάτευση, δηλαδή πριν την κυβερνητική μεταβολή στην Ελλάδα. Η Ελλάς έπρεπε να συνεχίσει επομένως την διπλωματική προσπάθεια για λύση για να είναι συνεπής.
Για να αμβλυνθεί η οποιαδήποτε ένταση, η Ελλάδα ξεκίνησε και έναν αγώνα εκλογής της στα Μη Μόνιμα Μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, ώστε να κάθεται στο ίδιο τραπέζι με τους μεγάλους όταν θα έχει ολοκληρωθεί το δημοψήφισμα, για κάθε ενδεχόμενο. Για να επιτευχθεί αυτή η έξυπνη θωράκιση της ασφάλειας της Κύπρου, συμφωνήσαμε στην επόμενη διετή περίοδο να στηρίξουμε στην αντίστοιχη θέση και την Τουρκία. Έτσι πετύχαμε την θριαμβευτική εκλογή μας με 182 στους 185 ψήφους της Συνέλευσης ΟΗΕ.
Εξαιρετικός ήταν επίσης ο συντονισμός με την Κυπριακή Δημοκρατία. Ο ρόλος της Ελλάδας εξισορροπούσε και κάλυπτε την Κύπρο, ώστε να μην εκτεθεί ή κινδυνεύσει και το αντίστροφο. Το δόγμα Καραμανλή- Παπαδόπουλου το περιέγραψε μια φράση: “Η Κύπρος αποφασίζει – Η Ελλάδα συμπαρίσταται”..
Μεταξύ των διαπραγματεύσεων και του δημοψηφίσματος μεσολάβησε η Σύνοδος Δωρητών (DONORS CONFERENCE) στις Βρυξέλλες, παρουσία των μεγάλων δυνάμεων. Ο Πέτρος Μολυβιάτης μου ζήτησε να εκπροσωπήσω την Ελληνική Κυβέρνηση:
“Μα εγώ Υπουργέ είμαι από τη Θράκη. Πώς θα μπορούσα να συμβάλω στο τέλος της Κυπριακής Δημοκρατίας προσφέροντας χρήματα για ένα Κράτος – κατασκευή την ώρα που μόλις καταστήσαμε την Κύπρο μας αναπόσπαστο κομμάτι της Ευρωπαϊκής οικογένειας; Την ώρα δηλαδή που ξαναενώνεται κατά κάποιο τρόπο θεσμικά με την Ελλάδα; – Για αυτόν ακριβώς το λόγο θα πας εσύ. Εσένα εμπιστεύομαι… Θα έχεις στις τσέπες σου δύο ομιλίες έτοιμες. Στην αριστερή τσέπη θέλω έχεις αυτή που θα συνεισφέρεις χρήματα αν και εφόσον προσφέρουν και οι μεγάλοι. Στη δεξιά τσέπη θα έχεις μια ομιλία με τις πάγιες εθνικές θέσεις που θα τη χρησιμοποιήσεις αν δεις ότι οι δωρητές θεωρητικολογούν. Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να φαινόμαστε κακοπροαίρετοι, ώστε να μπορούμε να υπερασπιστούμε αξιόπιστα την Κύπρο και την Ελλάδα ότι κι αν συμβεί. Καλή τύχη και ο θεός μαζί σου…”.
Έφτασα στο κτίριο της ΕΥΡΩΠΑΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ στις Βρυξέλλες με άγχος αλλά και αυτοπεποίθηση. Αυτή ήταν η πρώτη μου αποστολή ως Έλληνα ΥΦΥΠΕΞ. Η μάχη ξεκίνησε από το ασανσέρ. Δεν με αναγνώριζαν ως φάτσα, διότι πρώτη φορά εμφανιζόμουν. Μπήκε μαζί μου κατά σύμπτωση ο Αλβάρο Ντε Σότο ως εκπρόσωπος του Κόφι Ανάν. Συνοδευόταν από δύο συνεργάτες του στους οποίους με επιτακτικό και αλαζονικό ύφος ειρωνεύτηκε την ελληνική πλευρά και έλεγε συνέχεια: “Σας είπα ο εθνικός ύμνος να είναι ευχάριστη μουσική χωρίς λόγια και η σημαία να μην έχει μπλε και κόκκινα χρώματα…”. Δεν άντεξα γύρισα και του είπα “πως μιλάτε κύριε έτσι με τόση ευκολία για τα σύμβολα ενός έθνους;” Με κοίταξε αιφνιδιασμένος… “Ποιος είστε κύριε;” μου απάντησε. Του επανέλαβα λίγο πιο επιθετικά και τσαμπουκαλίδικα την παρατήρηση μου και όταν με ξαναρώτησε ποιος είμαι και πώς του μιλάω έτσι του απάντησα: “Είμαι ο Υφυπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας και λυπάμαι πολύ που ο διαιτητής σφυρίζει «πέναλτι από τα αποδυτήρια”.
Εκείνη την ώρα άνοιξε η πόρτα του ασανσέρ. Είχαμε φτάσει. Παρότι κατάλαβα την αμηχανία του και την προσπάθεια του να δικαιολογηθεί του γύρισα την πλάτη και έφυγα στο διάδρομο. Αντιλήφθηκα αρχικά ότι πήγε να με ακολουθήσει, γιατί έβλεπε ότι είχε εκτεθεί. Κινδύνευε να χάσει την αξιοπιστία του ως διαμεσολαβητής και ίσως τον πιο σημαντικό ρόλο που του είχε αναθέσει ο Γενικός Γραμματέας κατά τη διάρκεια της καριέρας του. Όμως μετά τα πρώτα βήματα σταμάτησε. Θα προσπαθούσε αργότερα διαφορετικά.
Στη σύνοδο, η Κυπριακή κυβέρνηση υποβάθμισε τη εκπροσώπηση της σε επίπεδο ενός τεχνοκράτη-νομίζω τραπεζίτη και όχι πολιτικό. Αντίθετα, η Τουρκική είχε τον αντιπρόεδρο της και η τουρκοκυπριακή τον Ταλάτ. Η Σύνοδος Δωρητών ευτυχώς έληξε άδοξα. Κανένας δεν δεσμεύτηκε για τίποτα. Οπότε κι εγώ διάβασα την ομιλία της δεξιάς τσέπης. Ωστόσο ο Αλβάρο Ντε Σότο μας ειδοποίησε τις 4 πλευρές να παραμείνουμε για κλειστό γεύμα εργασίας προσπαθώντας να διασκεδάσει το πρωινό επεισόδιο. Τα πράγματα όμως συνέχιζαν να μην του πηγαίνουν καλά.
Καθόταν στη μέση ενός μακρόστενου τραπεζιού έχοντας δεξιά του τον Ταλάτ και αριστερά του το εκπρόσωπο της Κύπρου. Απέναντι του κάθισε ο Φερχόιγκεν, Επίτροπος Εξωτερικών της Ένωσης. Εγώ καθόμουν αριστερά του απέναντι ακριβώς από τον Ταλάτ και δεξιά του καθόταν ο Αντιπρόεδρος του Ερντογάν. Αριστερά μου καθόταν οι συνεργάτες του Φερχόιγκεν. Ο Ντε Σότο επιχειρώντας να σπάσει τον πάγο και να δημιουργήσει ατμόσφαιρα, άνοιγε συζητήσεις άσχετες με το θέμα μας και δε μίλησε καθόλου για την αποτυχία της Συνόδου.
Κάποια στιγμή ο Ταλάτ ζήτησε στα αγγλικά από τον Επίτροπο να τον συναντήσει ιδιαιτέρως στις 17:30 μ.μ. μετά το πέρας του δείπνου. Τότε ο Φερχόιγκεν απάντησε ότι δυστυχώς δεν μπορεί γιατί θα έφευγε το αεροπλάνο του και έπρεπε να πάει, διότι είχε ένα προγραμματισμένο ραντεβού με το γιατρό του, αν θυμάμαι καλά για εγχείρηση καταρράκτη. Αρνήθηκε στον Ταλάτ το ραντεβού και μου έκλεισε το μάτι σα να ήθελε να μου το πουλήσει. Παρέμεινα ανέκφραστος διότι διαισθανόμουν ότι ήταν ενήμερος για το επεισόδιο του ασανσέρ. Μετά από 20´ λεπτά γύρισε προς τους συνεργάτες του που καθόταν αριστερά μου και του είπε στα γερμανικά να κανονίσουν το ραντεβού με τον απέναντι μου (Ταλατ) και αν χρειαστεί να πάνε πιο πίσω την πτήση του. Προφανώς δε γνώριζε ότι μιλάω γερμανικά. Οπότε απαντώντας του στα γερμανικά τον ρώτησα ενώπιον όλων, γιατί δεν ενημερώνει το συνεργάτη του στα αγγλικά για να το καταλάβει και ο Ταλάτ. Κοκκίνισε ολόκληρος καταλαβαίνοντας ότι έκανε τα πράγματα χειρότερα. Ο Κύπριος αδερφός όταν αποχωρούσαμε ήλθε και με αγκάλιασε για να με ευχαριστήσει γνωρίζοντας μόνο τον δεύτερο διάλογο και ενθουσιάστηκε, όταν του μίλησα και για τον πρώτο στο ασανσέρ.
Αρκετές μέρες αργότερα έπρεπε να ταξιδέψω στη Λευκωσία για να συναντήσω τον ΓΓ του Υπουργείου Εξωτερικών, ώστε να προχωρήσουμε κοινές δράσεις του Κυπριακού ΥΠΕΞ με την Hellenic Aid για θέματα αναπτυξιακής βοήθειας. Όταν έφτασα στο Hilton χτύπησε το τηλέφωνο και με ενημέρωσαν ότι ένα αυτοκίνητο θα με παραλάβει για να με μεταφέρει στο Προεδρικό Μέγαρο, διότι θέλει να με συναντήσει ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Τάσσος Παπαδόπουλος. Διατύπωσα την επιφύλαξη μου μήπως παρεξηγηθεί από τους δημοσιογράφους μέρες που ήταν μια τέτοια συνάντηση, αφού ο λόγος του ταξιδιού μου ήταν πολύ συγκεκριμένος. Η κυρία από την προεδρία επέμενε στην επιθυμία του προέδρου διαβεβαιώνοντας με ότι δεν θα υπάρχουν δημοσιογράφοι.
Όταν έφτασα στο προεδρικό ο Πρόεδρος με περίμενε στην πόρτα του γραφείου του. Τον έβλεπα πρώτη φορά. Με χαιρέτησε, με αγκάλιασε πατρικά και με οδήγησε μέσα. Όταν κάθισα απέναντι του, μου είπε κάποια λόγια που δεν πρόκειται ποτέ να ξεχάσω. Μου είπε:
“Ξέρω ποιος είσαι και τι αγώνα κάνεις στη Θράκη. Σε κάλεσα να σε ευχαριστήσω για ότι έκανες για την Κύπρο στις Βρυξέλλες. Χαίρομαι που στη γενιά σου βρίσκω ένα πολιτικό που σκέφτεται έτσι. Θέλω να ξέρεις ότι εγώ κατάφερα στη ζωή μου ότι ήθελα. Είμαι πλούσιος(άνετος οικονομικά), είμαι πρόεδρος αλλά, έχω και καρκίνο. Την Κύπρο την παρέλαβα κράτος και δεν σκοπεύω να την παραδώσω κοινότητα…”.
Ήταν ανατριχιαστικό, συγκινητικό και αφυπνιστικό να ακούω αυτά τα λόγια από ένα έμπειρο διαπραγματευτή, ένα πραγματικό μαχητή και ένα γνήσιο και φλογερό πατριώτη. Σημάδεψαν από τότε βαθιά την πολιτική μου σκέψη και ενίσχυσαν την πατριωτική μου συνείδηση. Τα ξανάκουσα αργότερα στο διάγγελμα του Τάσσου Παπαδόπουλου λίγο πριν το δημοψήφισμα και το ΟΧΙ των Ελληνοκυπρίων.
Ακολούθησαν και άλλα κεφάλαια μέχρι το δημοψήφισμα που ο Πρόεδρος Τάσσος Παπαδόπουλος είπε δημοσίως την ίδια φράση, αλλά δεν είναι της παρούσης να τα αναφέρω.
Μετά από αυτή την κατάθεση ψυχής, δεν θα προχωρήσω στη θετική ή την αρνητική αξιολόγηση του Σχεδίου Χανεϊ-Ανάν. Άλλωστε έχουν ακουστεί μέχρι σήμερα αρκετά θετικά ή αρνητικά επιχειρήματα από όλες τις πλευρές. Θα περιοριστώ μόνο σε μερικές αξιολογικές παρατηρήσεις προς προβληματισμό:
- Τι θα συνέβαινε σήμερα, αν τότε είχε διαλυθεί η Κυπριακή Δημοκρατία ως νέο Κράτος- Μέλος της ΕΕ, προέκυπταν εκ των υστέρων τα λειτουργικά αδιέξοδα στο νέο κατασκευασμένο κράτος και η Τουρκία μεταλλάσσονταν, όπως άλλωστε και έγινε στη συνέχεια εκ νέου σε μια επιθετική, αναθεωρητική, νεοοθωμανική και ηγεμονική δύναμη στην Κύπρο και γενικότερα στην περιοχή; Τα πράγματα θα ήταν καλύτερα ή χειρότερα;
- Η λύση που προτάθηκε τότε ως «δίκαιη και βιώσιμη λύση», δεν γνωρίζω αν ήταν βιώσιμη, σίγουρα πάντως δεν ήταν δίκαιη, διότι εξίσωνε θύτη και θύμα, διατηρούσε στρατό κατοχής, επεδίωκε να παραγράψει από το λεξιλόγιο της δημόσιας διπλωματίας την έννοια της παράνομης εισβολής και κατοχής και να ακυρώσει τα ψηφίσματα και τις αποφάσεις του ΟΗΕ στην πράξη.
- Οι συνεχιζόμενες προσπάθειες για λύση δεν έδειξαν βελτίωση, αλλά επιδείνωση της Τουρκικής συμπεριφοράς, η οποία επιδεινώθηκε προωθώντας ακόμα και τη «λύση δύο κρατών», δηλαδή την de jure διχοτόμηση και προσπερνώντας ακόμα και τη θέση για μία «Διζωνική, Δικοινοτική Ομοσπονδία».
Γι’ αυτούς που τότε βιαζόταν για λύση τύπου Ανάν, χωρίς μέχρι σήμερα να επιδιώξουν μια ευρωπαϊκή λύση, έχω να πω δύο σκέψεις. Πρώτον στην εξωτερική πολιτική δεν πρέπει το βλέμμα μας να το έχουμε στραμμένο στις επόμενες εκλογές, αλλά στις επόμενες γενιές και δεν πρέπει να την ασκούμε για εσωτερική κατανάλωση. Δεύτερον, χρειάζεται ατελείωτη υπομονή και επιμονή στο στόχο. Μη ξεχνάτε ότι εμείς στη Θράκη μείναμε σκλαβωμένοι στους Οθωμανούς όχι 400, αλλά 600 χρόνια, διότι σκλαβωθήκαμε 100 χρόνια νωρίτερα και απελευθερωθήκαμε 100 χρόνια αργότερα. Τα καταφέραμε όμως, διότι μείναμε προσηλωμένοι στο στόχο.
ΠΡΟΤΑΣΗ
Για να συμβάλω στον σύγχρονο προβληματισμό διερωτώμαι:
- Η Κύπρος είναι πλέον μόνιμο Μέλος της ΕΕ.
- Απέφυγε έντεχνα τις απειλές που είχαν εκτοξευτεί από την Τουρκία για πόλεμο, αν ενταχθεί χωρίς λύση.
- Ανακήρυξε την ΑΟΖ της.
- Εντάχθηκε στην ΕΕ πλήρως.
Σήμερα, επομένως, μια λύση οφείλει να έχει Ευρωπαϊκό πρόσημο, για να είναι όχι μόνο βιώσιμη αλλά και δίκαιη. Η απομάκρυνση του στρατού κατοχής, η κατάργηση των εγγυητριών δυνάμεων, η επανένωση του νησιού, η επιστροφή εδαφών και η απελευθέρωση κατοίκων και περιουσιών θα μπορούσαν να επιτευχθούν με μία ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΛΥΣΗ ΣΤΟ ΚΥΠΡΙΑΚΟ.
Μία τέτοια λύση προϋποθέτει την απόλυτη εφαρμογή του ευρωπαϊκού κεκτημένου και εδώ, δηλαδή όλων των ευρωπαϊκών ελευθεριών: ελευθερία κίνησης και εγκατάστασης ανθρώπων, κίνησης κεφαλαίων και επιχειρήσεων, ελευθερία εργασίας, αποτελεσματική προστασία των μειονοτήτων και όλων των κοινωνικών ομάδων. Όλα αυτά σε μια ενιαία, ανεξάρτητη και δημοκρατική Κύπρο, ελεύθερη, με μια διεθνή προσωπικότητα, όπου η ίδια η ΕΕ θα εγγυάται τα δικαιώματα όλων, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
Η ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΛΥΣΗ, δυστυχώς, δεν επιδιώχθηκε μέχρι σήμερα. Οι προτάσεις δε που αυτή περιλαμβάνει είναι απόλυτα ρεαλιστικές και εφαρμόσιμες. Ενδεχομένως μέσα στο αναστατωμένο σημερινό διεθνές περιβάλλον να κρύβεται η ελπίδα να μετατρέψουμε τον κίνδυνο σε ευκαιρία.
Αυτό όμως απαιτεί εθνική ενότητα, έξυπνη διπλωματία και φυσικά την απόφαση αυτή τη φορά να προσέλθουμε με δική μας πρόταση που δεν μπορεί να είναι άλλη από την ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΛΥΣΗ. Το λάθος που έχουμε κάνει είναι ότι δεν χρησιμοποιήσαμε ποτέ την ευρωπαϊκή πλατφόρμα με την ευρεία εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου και δεν καταθέσαμε ολοκληρωμένη πρόταση, τρέχοντας συνήθως πίσω από τις προτάσεις των άλλων, οι οποίοι βεβαίως τις φιλτράρουν πάντα μέσα από τα δικά τους συμφέροντα».
Θέλω να πιστεύω ότι μέσα στην δύσκολη και επικίνδυνη συγκυρία που βιώνουμε ίσως να κρύβεται μια ευκαιρία για την πατρίδα μας. Πρέπει να έχουμε τα αντανακλαστικά να την αδράξουμε ταυτίζοντας ευφυώς αν είναι εφικτό τα δικά μας δίκαια με τα συμφέροντα των ισχυρών».
