Επικοινωνία είναι η διαδικασία με την οποία δύο άτομα (ή και παραπάνω) ανταλλάσσουν πληροφορίες και γνώσεις, ανάγκες και επιθυμίες. Η γλώσσα και η ομιλία είναι μέρη αυτής της ευρύτερης διαδικασίας. Για να δούμε πρακτικά τι εννοούμε με τον όρο γλώσσα και πως λειτουργούν τα επίπεδα που διέπουν αυτή τη λειτουργία.
Συγκεκριμένα, ο ομιλητής που σκέφτεται να πει κάτι, επιλέγει τις κατάλληλες για αυτό λέξεις (γλωσσικό περιεχόμενο), βάζει στη σειρά τις λέξεις (γλωσσική δομή) που αντιπροσωπεύουν τους στόχους του (γλωσσική χρήση), και ταυτόχρονα συνεκτιμά τη φύση όλης της αλληλεπίδρασης (speaking situation). Κατά τον ίδιο τρόπο ο συνομιλητής θα κληθεί να μεταφράσει τις λέξεις (γλωσσικό περιεχόμενο) και τις προτάσεις που θα ακούσει βάσει όσων ήδη ξέρει για τη γλώσσα που χρησιμοποιεί στη συνομιλία (γλωσσικό περιεχόμενο και δομή) και για τις περιστάσεις στις οποίες διενεργείτε όλη η στιχομυθία.
Από την άλλη πλευρά είναι η ομιλία, η οποία είναι το λεκτικό εργαλείο που χρησιμοποιείται για την μετάδοση ενός μηνύματος. Ωστόσο πρέπει να τονιστεί ότι δεν είναι το μοναδικό μέσο επικοινωνίας του ανθρώπου (χειρονομίες, γράψιμο, νοηματική κ.α.). Χαρακτηριστικά ο Ferdinard de Saussure, ιδρυτής της σύγχρονης γλωσσολογίας, παρομοιάζει τον λόγο με μουσική συμφωνία που χαρακτηρίζεται από μια ορισμένη δομή, και την ομιλία με τις εκτελέσεις της συμφωνίας.
Τα βρέφη είναι ικανά να αναπτύξουν τις επικοινωνιακές τους δεξιότητες πολύ πριν αποκτήσουν τη δεξιότητα να χρησιμοποιούν τον προφορικό λόγο.
Τα παιδιά αναπτύσσονται με τον δικό τους ρυθμό. Έτσι δεν μπορεί κανείς να πει με απόλυτη βεβαιότητα πότε ακριβώς το κάθε παιδί θα κατακτήσει τις γλωσσικές δεξιότητες που καθορίζουν την φυσιολογική γλωσσική ανάπτυξη. Ωστόσο στον παρακάτω πίνακα συνοψίζονται τα αναπτυξιακά γλωσσικά ορόσημα των παιδιών ενδεικτικά για την παιδική ηλικία.
| Ηλικία |
Γλωσσικές Ικανότητες |
|||||
| 3 μηνών | Πρώτη επικοινωνία με βλεμματική επαφή | Εμφάνιση χαμόγελου (4-6 εβδομάδες) με φώνηση (από 6η εβδομάδα) | Παράγει φωνηεντικού τύπου ήχους (μουρμουρίσματα) | |||
| 6 μηνών | Εμπλέκεται σε φωνητικές συνομιλίες | Έντονο κλάμα όταν δυσφορεί ή ενοχλείται | Γελάει (3 μηνών) και φωνάζει για να προσελκύσει την προσοχή (5 μηνών) | Αρχίζει να εμφανίζει ποικιλία ήχων (σύμφωνα) | ||
| 7 μηνών | Αντιδρά στο άκουσμα του ονόματος του | Αρχίζει να αντιδρά στο “όχι” | Αντιλαμβάνεται την εκδήλωση συναισθημάτων μέσω του τόνου της φωνής των άλλων ανθρώπων | Αντιδράει σε ήχους που ακούει παράγοντας αντίστοιχους | Χρησιμοποιεί την φωνή του για να εκφράσει συναίσθημα και δυσαρέσκεια | |
| 12 μηνών | Προσέχει όταν του απευθύνουν τον λόγο και ανταποκρίνεται σε απλές λεκτικές οδηγίες | Δεν υπάρχει προτασιακή δομή με βάση γραμματικούς κανόνες. Εκφράζεται με μια λέξη π.χ. μαμά= μαμά έλα εδώ | Οι λέξεις και οι εκφράσεις είναι άμορφες. Χρησιμοποιούνται πάντα χωρίς αλλαγή στην μορφή τους | Οι λέξεις που χρησιμοποιεί (περίπου 16) παίρνουν την θέση ουσιαστικού π.χ. μαμ- μαμ= φαγητό | Λέει “μαμά” και “μπαμπά”, χρησιμοποιεί επιφωνήματα όπως “Ω!” ή “Α!” | Προσπαθεί να μιμηθεί τον ήχο διάφορων λέξεων |
| 24 μηνών | Δείχνει το αντικείμενο ή την εικόνα που ονομάζεται και ακολουθεί απλές οδηγίες | Από γραμματική άποψη καμία δομή. Χρησιμοποιείται η κτητική και ερωτηματική αντωνυμία | Λέει αρκετές λέξεις οι οποίες χρησιμοποιούνται χωρίς αλλαγή (άμορφες λέξεις) | Χρησιμοποιεί απλές φράσεις και παράγει προτάσεις με 2-4 λέξεις | Εμφανίζονται διάφορες ρηματικές μορφές. Χρησιμοποιείται η προστακτική | Επαναλαμβάνει λέξεις που ακούει σε μια συζήτηση |
| 30 μηνών | Πρώτη περίοδος ερωτήσεων. Ερωτήσεις με ή χωρίς ερωτηματική αντωνυμία | Μικρές απλές και μεγάλες προτάσεις. Ο λόγος είναι χωρίς γραμματική | Παρουσιάζονται μορφολογικές αλλαγές σε όλα τα μέρη του λόγου | Χρήση σύνταξης και μορφολογική ένωση της πρότασης, κατέχει 450 περίπου λέξεις | Ενικός και πληθυντικός με λάθη. Δεν ξεχωρίζονται γένη | Αυξάνεται ο αριθμός ρημάτων που δείχνουν συγκεκριμένες ενέργειες |
| 36 μηνών | Κατέχει περίπου 900 λέξεις. Σχηματίζει σωστά απλές μικρές και μεγάλες προτάσεις | Χρησιμοποιεί σωστά λέξεις από σημασιολογική ή και συντακτική άποψη | Σύνθετα ουσιαστικά, με έννοιες χρόνου και ρήματα που δηλώνουν απλές ενέργειες | Σύνδεση προτάσεων με τις λέξεις ‘και’, ‘όμως’ κ.α. Κτητικές, προσωπικές και αναφορικές αντωνυμίες | Χρονικά, τοπικά, τροπικά επιρρήματα | Αυξάνεται ο αριθμός των επιθέτων |
| 48 μηνών | Κατέχει 1500 περίπου λέξεις | Πιο συχνά απλές και μεγάλες προτάσεις με σημασιολογική και συντακτική πληρότητα | Στο λόγο σταθεροποιείται η κλίση ρημάτων, ουσιαστικών, επιθέτων | Διηγείται ιστορίες | Μπορεί να προσαρμόσει τον λόγο του στις ανάγκες του συνομιλητή | Τα άρθρα και οι κτητικές αντωνυμίες χρησιμοποιούνται σωστά στον ενικό |
| 60 μηνών | Θυμάται το μεγαλύτερο μέρος μιας ιστορίας και διηγείται πλέον μεγαλύτερες ιστορίες | Χρησιμοποιεί περίπλοκες δομές σύνταξης. Παρατηρείται ο πλάγιος λόγος | Χρησιμοποιεί σωστά τις σύνθετες γλωσσικές δομές και παρουσιάζει ώριμη γραμματική δομή | Αρχίζει να κατανοεί το αστείο και τον σαρκασμό, να αναγνωρίζει την λεκτική αμφισημία και ασάφεια | Συμφωνούν σταδιακά οι κτητικές με τις προσωπικές. Αυξάνεται η χρήση αναφορικών και αόριστων αντωνυμιών | Χρησιμοποιεί σχεδόν χωρίς λάθη προθέσεις και συνδέσμους. Αναπτύσσεται η ικανότητα αναγνώρισης επιμέρους ήχων μέσα στην λέξη |
| 84 μηνών | Διατηρεί συζήτηση και έχει την ικανότητα διαπραγμάτευσης | Μπορεί να διευκρινίσει ένα μεταδιδόμενο μήνυμα με την χρήση διαφορετικών γλωσσικών δομών | Κατέχει περίπου 3000 λέξεις. Ορθή σύνταξη, σημασιολογικά και συντακτικά | Κατανοούν τα λογοπαίγνια, διασκεδάζουν με ανέκδοτες εκφράσεις, κατανοούν εκτενείς αφηγήσεις | Εκφράζουν λεκτικά μεγάλο φάσμα συναισθημάτων και αναπτύσσουν μεταγλωσσικές δεξιότητες |
Όλα τα παιδιά δεν ακολουθούν την ίδια εξελικτική διαδρομή. Ορισμένα αργούν να κατακτήσουν κάποιες από τις γλωσσικές δεξιότητες ενώ άλλα βαδίζουν γρηγορότερα. Οποιαδήποτε καθυστέρηση στην ανάπτυξη του λόγου (τόσο στην έκφραση όσο και στην κατανόηση) δεν υποδηλώνει νοητική υστέρηση, όπως επίσης δεν αποδίδεται σε οργανικά αίτια. Οι παράγοντες που συμβάλλουν στην ομαλή γλωσσική ανάπτυξη ενός παιδιού είναι ποικίλοι. Κάποιοι από αυτούς είναι: πλούσια γλωσσικά ερεθίσματα από το οικογενειακό περιβάλλον (σωστή χρήση της γλώσσας συντακτικά και γραμματικά), παιχνίδι (συμβολικό-ρόλων κ.α.), ανάγνωση παραμυθιών, δραστηριότητες (αθλήματα, μαγειρική, οποιαδήποτε άλλη ενασχόληση), παραγωγή φανταστικών ιστοριών, cd με παραμύθια, τραγούδια κ.α. .
Οποιοσδήποτε προβληματισμός σχετικά με την ανάπτυξη του παιδιού είναι καλό να συζητιέται με ένα ειδικό (παιδίατρος, αναπτυξιολόγος, λογοθεραπευτής, παιδοψυχίατρος κ.α.). Μια απλή, επιφανειακή καθυστέρηση μπορεί να εξελιχθεί με το πέρασμα του χρόνου σε μαθησιακή δυσκολία και να συνοδεύει το παιδί σε όλα τα εκπαιδευτικά του στάδια. Σύμφωνα με έρευνες, τα παιδιά ωφελούνται περισσότερο από την θεραπευτική παρέμβαση στην ηλικία των 2- 4 ετών (λόγω της πλαστικότητας του εγκεφάλου) συγκριτικά με θεραπευτική αγωγή που αρχίζει σε μεγαλύτερες ηλικίες.
«Η καλή γλωσσική ανάπτυξη αποτελεί γερό θεμέλιο για την εκπαιδευτική διαδρομή»
Επιμέλεια άρθρου :
Ευφροσύνη Χρυσαφίδου
Γράφει η :
Χριστίνα Φραγκοπούλου
Λογοθεραπεύτρια
Μέλος του Συλλόγου Επιστημόνων Λογοπαθολόγων – Λογοθεραπευτών Ελλάδος
Τηλ. Γραφείου : 2531302482
e-mail : [email protected]
Δημοκρίτου 9, Κομοτηνή
